
سیستمهای فتوولتائیک جدا از شبکه، معمولاً برای مصارف کوچک و در نقاط دورافتاده (مانند دکلهای مخابراتی، خانهها و..) که احداث خطوط انتقال از نظر فنی یا اقتصادی عملی نیست به کار میروند و جایگزین مناسبی برای ژنراتورهای دیزلی هستند. در این آموزش، با طراحی یک سیستم برق خورشیدی خانگی ساده آشنا میشویم.
فهرست مطالب این نوشته
بخش اول: طراحی سیستم برق خورشیدی خانگی
بخش دوم: نصب سیستم برق خورشیدی خانگی
فیلم آموزش طراحی نیروگاه فتوولتائیک با نرم افزار PVsyst (پی وی سیست)

روز به روز، قیمت پنلهای خورشیدی در حال کاهش است. اما هنوز نصب سیستمهای خورشیدی جدا از شبکه هزینهبر است. این آموزش، راهنمایی برای طراحی و ساخت یک سیستم فتوولتائیک جدا از شبکه است. اگر تصمیم گرفتهاید انرژی الکتریکی خانه، ویلا یا هر مکان دیگری را با پنلهای خورشیدی تأمین کنید، پیشنهاد میکنیم این آموزش را مطالعه کنید. با مطالعه این آموزش، میتوانید شخصاً به طراحی، خرید و نصب یک سیستم خورشیدی اقدام و از صرف هزینههای اضافه جلوگیری کنید.
برای یک سیستم خورشیدی جدا از شبکه به چهار تجهیز اصلی نیاز داریم:
- پنل خورشیدی
- کنترل کننده شارژ یا اصطلاحاً شارژ کنترلر
- اینورتر
- باتری
شکل زیر، ارتباط بین تجهیزات مختلف را در یک سیستم خورشیدی جدا از شبکه نشان میدهد.

در کنار تجهیزات نمودار بالا، به تجهیزات دیگری از قبیل سیم مسی، کانکتور MC4، کلید، نمایشگر و فیوز نیز نیاز خواهیم داشت؛ در ادامه، مراحل طراحی سیستم را معرفی میکنیم.
بخش اول: طراحی سیستم برق خورشیدی خانگی
در این بخش، مراحل طراحی سیستم را معرفی میکنیم.
فیلم آموزش طراحی و شبیه سازی نیروگاه خورشیدی با نرم افزار PVSOL در فرادرس
کلیک کنید
مرحله ۱: محاسبات توان
قبل از انتخاب تجهیزات، باید توان بارها و مدت زمان استفاده از آنها را محاسبه کنیم. بدین ترتیب، انرژی مصرفی به دست میآید. این کار به سادگی و با دانش ابتدایی ریاضی قابل انجام است:
- وسایل الکتریکی مورد نظر (لامپ، تلویزیون و...) را فهرست کرده و زمان تخمینی روشن بودنشان در شبانهروز را بنویسید.
- مشخصات پلاک یا نوشته روی وسایل را برای تعیین توان نامیشان بخوانید.
- وات-ساعت یا همان انرژی برابر است با حاصلضرب توان نامی وسیله الکتریکی در مدت زمان روشن بودن آن برحسب ساعت. برای مثال، فرض کنید میخواهیم یک لامپ فلورسنت ۱۱ واتی را به مدت ۵ ساعت روشن کنیم. در این صورت، وات-ساعت این وسیله برابر است با ۵۵ = ۵ × ۱۱.
- وات-ساعت کل را محاسبه کنید. برای این کار، وات-ساعت همه وسایل را با هم جمع کنید. برای مثال، فرض کنید یک پنکه و یک تلویزیون نیز داریم که وات-ساعت آنها، به ترتیب، ۱۵۰ و ۱۶۰ است. بنابراین، وات-ساعت کل برابر است با:
۳۶۵ = ۱۶۰ + ۱۵۰ + ۵۵ = وات-ساعت کل
اکنون محاسبات مربوط به بار را انجام دادهایم. در مرحله بعد، باید انتخاب تجهیزات را با توجه به نتیجه این محاسبات انجام دهیم.
مرحله ۲: انتخاب باتری
یک پنل خورشیدی توان DC تولید میکند. این توان فقط در طول روز و در صورت وجود نور تولید میشود. بنابراین، چنین به نظر میرسد که اگر بخواهیم یک بار DC را در طول روز با آن تغذیه کنیم، مشکلی نخواهیم داشت. اما این کار مناسب نیست، زیرا:
- ولتاژ تغذیه اغلب وسایل الکتریکی باید ثابت باشد. همانطور که میدانیم، به دلیل وجود تغییرات جوّی و نور خورشد، ولتاژ پنل خورشیدی ثابت نیست.
- اگر بخواهیم در شب که نوری در کار نیست از وسایل استفاده کنیم، با مشکل مواجه خواهیم شد.
دو مورد بالا را میتوان با استفاده از یک باتری برای ذخیره توان در طول روز حل کرد. علاوه بر این، باتری یک منبع ثابت، پایدار و قابل اطمینان است.

باتریها انواع مختلفی دارند؛ باتریهای خودرو و موتور برای ساعتهای کاری کم و البته جریانهای بالا طراحی شدهاند و برای تخلیه عمیق مناسب نیستند. اما، باتریهای خورشیدی، مانند باتریهای سرب-اسید با تخلیه عمیق یا اصطلاحاً دیپ سایکل (Deep-Cycle) قابلیت تخلیه عمیق و طولانی مدت را دارند. باتریهای لولهای سرب-اسید گزینههای مناسبی برای یک سیستم خورشیدی هستند. باتریهای نیکل-هیدرید فلز (Ni-MH) و لیتیم-یون (Li-Ion) نیز برای کاربردهای کوچک و فضای کم مورد استفاده قرار میگیرند.

نکته: توجه کنید که قبل از انتخاب تجهیزات ابتدا باید ولتاژ سیستم را تعیین کنید. ولتاژهای ۱۲، ۲۴ و ۴۸ ولت، ولتاژهای نامی استاندارد و رایج در این سیستمها است. هرچه ولتاژ انتخابی بالاتر باشد، جریان سیستم و در نتیجه، تلفات مسی آن کمتر خواهد بود و منجر به انتخاب سیمی با اندازه (سطح مقطع) کمتر میشود. ولتاژ نامی اغلب سیستمهای خورشیدی خانگی ۱۲ یا ۲۴ ولت است. برای مثال، در اینجا یک ۱۲ ولت را در نظر میگیریم.
ظرفیت باتریها براساس آمپر-ساعت بیان میشود.
همانطور که میدانیم:
جریان × ولتاژ = توان
زمان (ساعت) × جریان (آمپر) × ولتاژ (ولت) = آمپر-ساعت
(ولتاژ سیستم را ۱۲ در نظر گرفتهایم) ۱۲ ولت = ولتاژ باتری
۳۰٫۴۲ آمپرساعت = ۱۲ ÷ ۳۶۵ = ولتاژ ÷ بار = ظرفیت باتری
اما همانطور که میدانیم، بازده باتری ۱۰۰ درصد نیست و به همین دلیل فرض میکنیم بازده آن، ۸۰ درصد باشد. بنابراین، ظرفیت به صورت زیر تصحیح میشود:
۳۸٫۰۲ آمپرساعت = ۰٫۸ ÷ ۳۰٫۴۲ = ظرفیت باتری
باتری استاندارد با ظرفیت نزدیک به مقدار بالا (و بزرگتر از آن)، یک باتری ۴۰ آمپر-ساعت دیپ سایکل سرب-اسید است.
مرحله ۳: انتخاب پنل خورشیدی
پنل خورشیدی نور خورشید را به برق DC تبدیل میکند. پنلهایی که معمولاً مورد استفاده قرار میگیرند، پنلهای مونوکریستالی و پلیکریستالی هستند. پنلهای مونوکریستال گرانتر از پنلهای پلیکریستال هستند و البته بازده آنها نیز بیشتر است.

مشخصات پنلهای خورشیدی معمولاً در شرایط آزمون استاندارد (STC) بیان میشود. این شرایط استاندارد شامل تابش ۱۰۰۰ وات بر متر مربع، طیف خورشیدی با توده هوای ۱٫۵ و دمای ماژول ۲۵ درجه سانتیگراد است.

اندازه پنل خورشیدی باید به گونهای انتخاب شود که باتری را در یک روز آفتابی به صورت کامل شارژ کند. در طول ۱۲ ساعت روشنایی روز، تابش نور خورشید یکنواخت نیست و علاوه بر آن، روشنایی در مکانهای جغرافیایی مختلف با هم تفاوت دارد. البته میتوانیم فرض کنیم که ۴ ساعت تابش مؤثر برای تولید توان نامی وجود دارد.
بنابراین، انرژی خروجی کل پنلها برابر است با:
12V×40Ah=480Wh12V×40Ah=480Wh
توان تولیدی در هر ساعت نیز به صورت زیر به دست میآید:
480/4=120W480/4=120W
با درنظر گرفتن اندکی حاشیه امنیت، یک پنل خورشیدی ۱۲۵ وات را برای کار در ولتاژ ۱۲ ولت را انتخاب میکنیم.
مرحله ۴: انتخاب شارژ کنترلر
یک شارژ کنترلر خورشیدی دستگاهی است که بین پنل خورشیدی و باتری قرار میگیرد و ولتاژ و جریانی را که از پنل میآید تنظیم میکند. وقتی ولتاژ پنل خورشیدی افزایش پیدا کند، شارژ کنترلر میزن شارژ باتریها را تنظیم کرده و از اضافه شارژ آنها جلوگیری میکند.
معمولاً سیستمهای خورشیدی از باتریهای ۱۲ ولتی بهره میبرند، البته پنلهای خورشیدی میتوانند ولتاژ بیشتری برای شارژ باتریها تأمین کنند. در واقع، با تبدیل ولتاژ اضافه به آمپر، ولتاژ شارژ را میتوان در یک سطح بهینه نگه داشت، در حالی که زمان مورد نیاز برای شارژ کامل باتریها کاهش مییابد. این امر سبب میشود سیستم خورشیدی در هر زمانی بهینه عمل کند.
شارژ کنترلرها انواع مختلفی دارند که عبارتند از:
- ON/OFF
- PWM
- MPPT
شارژ کنترلرهای ON/OFF کمترین بازده را دارند و حتی الامکان از استفاده از آنها خودداری میشود. از میان سه نوع شارژ کنترلر بالا نوع MPPT بالاترین بازدهی را دارد، اما از همه گرانتر است. بنابراین، میتوانیم از دو نوع PWM یا MPPT استفاده کنیم.
از آنجایی که ولتاژ سیستم مورد نظر ۱۲ ولت است، ولتاژ شارژ کنترلر نیز باید ۱۲ ولت باشد. جریان نامی شارژ کنترلر نیز از تقسیم توان خروجی پنلها بر ولتاژ به دست میآید:
125W/12V=10.4A125W/12V=10.4A
بنابراین، یک شارژ کنترلر ۱۲ ولتی با جریانی بیشتر از ۱۰٫۴ آمپر انتخاب میکنیم.
مرحله ۵: انتخاب اینورتر
همانطور که میدانیم، پنلها نور خورشید را به برق DC تبدیل میکنند. اما، اغلب وسایل الکتریکی با برق AC کار میکنند. بنابراین، باید برق DC را به AC تبدیل کنیم. این کار با دستگاهی به نام اینورتر امکانپذیر است.
اینورترها را میتوان در سه دسته زیر تقسیمبندی کرد:
- موج مربعی
- موج شبهسینوسی
- سینوسی خالص
اینورترهای موج مربعی ارزانترین نوع اینورترها هستند، اما برای همه کاربردها مناسب نیستند. شکل موج خروجی اینورتر شبهسینوسی نیز برای برخی موارد خاص، به ویژه آنهایی که دستگاههایی خازنی و الکترومغناطیسی هستند، مانند اجاق مایکرویو، یخچال و اغلب موتورها توصیه نمیشوند. اینورترهای شبهسینوسی بازدهی پایینتری نسبت به اینورترهای سینوسی دارند. بنابراین، بهتر است که یک اینورتر سینوسی خالص را انتخاب کنیم. اینورترهای خورشیدی در دو نوع متصل به شبکه و جدا از شبکه موجود هستند. در طراحی مورد نظر ما باید از اینورتر جدا از شبکه استفاده کنیم.
توان اینورتر باید برابر یا بزرگتر از توان لحظهای بار در هر زمانی باشد. در مورد سیستم ما، حداکثر بار لحظهای زمانی رخ میدهد که هر سه وسیله الکتریکی با هم روشن باشند:
=50+80+11=141W=50+80+11=141W
با در نظر گرفتن یک محدوده اطمینان، یک اینورتر ۲۰۰ وات را انتخاب میکنیم. از آنجایی که ولتاژ سیستم ۱۲ ولت است، یک اینورتر ۱۲ ولت DC به ۲۳۰ ولت (۵۰ هرتز AC) انتخاب میکنیم.
نکته: توان راهاندازی وسایلی مانند یخچال، سشوار، جاروبرقی، ماشین لباسشویی و... چند برابر بزرگتر از توان نامی کاری آنها است. وقتی اندازه اینورتر را تعیین میکنیم، باید به این مورد دقت داشته باشیم.






مهندس مهدی حسامی نیا